IKONA. OBRAZ I SŁOWO. MIĘDZY TYM CO ULOTNE A WIECZNE

Doktryna Kościoła prawosławnego ma swój niepodzielny i jednolity wizerunek, przejawiający się w obrzędowości religijnej, jej sztuce i symbolice. Staje się ona dla wiernych obrazem świata – kosmosu i należy ją odczytywać w sensie teologicznym. Tak też została skomponowana ekspozycja stała w Muzeum Ikon w Supraślu. Jej nastrój i aranżacja, przenosi widza w nieznaną, tajemniczą przestrzeń, która budzi emocje, przenikając do najgłębszej duchowości. Niezwykłe doznania, jakie towarzyszą podczas zwiedzania muzeum, potęguje wszechobecna muzyka, jednogłosowy śpiew chóralny, służący kontemplacji świętych wizerunków, zgodnie ze słowami ojców Kościoła: „Niech twój głos śpiewa, a rozum pilnie rozmyśla nad światem”.

KANON

Wprowadzenie w tematykę ikony

Dorobek sztuki starożytnej, a zwłaszcza kultury hellenistycznej oraz wczesno-chrześcijańskiej twórczości, znalazł swą kontynuację i rozkwit w Bizancjum. To tu narodziła się sztuka ikony, której forma, treść i symbolika była efektem wcześniejszych doświadczeń religijnych i artystycznych, przełożonych na potrzeby chrześcijaństwa. Wypracowany i powielany przez ikonopisarzy kanon ikony jest zbiorem zasad, wzorów i technik wykonania, mówiących o jej wartości teologicznej. Niemal te same czynniki określają walory artystyczne ikony. Zgodność z kanonem – światło, kolor, sposób przedstawienia postaci lub sceny, ukazanie czasu, odwrócona perspektywa, symbolika, podpisy, w połączeniu z precyzją wykonania i twórczym natchnieniem, nadającym jej indywidualny charakter, powoduje, iż ikona staje się rodzajem szczególnej sztuki i filozofii, w pełni zrozumiałej jedynie w związku z jej płaszczyzną duchową.

Ikony prezentowane w konstrukcjach przypominających katakumby rzymskie, w otoczeniu polichromii ściennych, będących replikami wczesnochrześcijańskich malowideł, są przykładem przedstawień zachowujących kanon.

ŚWIĄTYNIA

W części omawiającej świątynię, dla zobrazowania głównych świąt w roku liturgicznym, na kole, które św. Augustyn odnosi do opisu natury Boga, twierdząc, że jest jak koło, którego środek jest wszędzie, a obwód nigdzie, będącym symbolicznym wyrażeniem nieskończoności i wieczności, umieszczone zostały ikony przedstawiające wybrane święta.

Modlitewne wstawiennictwo uosabiają tu wizerunki tworzące Deesis z górującą nad nim ikoną Mandylionu. Jest to nawiązanie do głównego przesłania ikonostasu, jakim jest modlitwa orędownicza. Z rokiem liturgicznym związane jest również przedstawienie nazywane Ikoną Wielkich Świąt. W centrum kompozycji, jaką prezentujemy na wystawie, znalazło się wyobrażenie Zmartwychwstania Chrystusa.

IKONY PODRÓŻNE

Najświętszy znak chrześcijaństwa, symbol odkupienia i zwycięstwa, to główna myśl tej części ekspozycji. Prezentowane są tu metalowe krzyże, związane z wytwórczością staroobrzędowców, a także wczesnośredniowieczne krzyżyki i zawieszki, odnajdywane podczas wykopalisk archeologicznych, prowadzonych na Podlasiu. Pokaz krzyży wzbogacają niewielkich rozmiarów metalowe ikony oraz przedstawienia na desce z wbudowanym mosiężnym krzyżem, czy też ikoną.

IKONY BASMY, OKŁADY, RYZY

Celem dekorowania ikony metalowymi ozdobami powinno być wyrażenie szacunku pierwowzorowi, do którego kieruje nas ikona. Blask złota lub srebra symbolizuje Boskie, niematerialne światło, a roślinne ornamenty pokazują życiodajną siłę świata duchowego. Poprzez wieki tworzenia ikon kształt okładzin ulegał zmianom. Od XIV do XVII wieku częstą formą metalowej ozdoby była basma – ręcznie zdobione pasma, przykrywająca pole ikony czasem także tło. W XVII wieku rozpowszechniają się „okład” i „ryza”. Okład pokrywał pole ikony, tło oraz nimby. Z kolei cerkiewno-słowiańskie słowo „риза” (odzienie), które początkowo opisywało detale okładu, z czasem zaczęto określać nim najbogatszą formę ozdobnych metalowych osłon ikon. Ryza pokrywała całą ikonę oprócz twarzy, dłoni i stóp, czyli tzw. części osobistych przedstawianych postaci. W skład ryzy wchodziły: korony, nimby, pektorały w formie półksiężyca (caty), dodatkowo były one upiększane kamieniami szlachetnymi, perłami, filigranem i emalią.

IKONY CHRYSTUSA

Przedstawienia Syna Bożego stanowią w teologii bizantyńskiej szczególne wyznanie wiary we Wcielenie, są niejako obrazem unii hipostatycznej. Owe wyobrażenia Słowa Bożego, w ikonologii są próbą opisania nieopisanego. Przez wzgląd na liczne treści, jakie ikony Zbawiciela przekazują, posiadają one różne formy, odpowiadające wielości znaczeń Boskiej Istoty ukrytej w ludzkim ciele.

Tematykę chrystologiczną otwiera wyłaniające się z półmroku monumentalne współczesne malowidło, przedstawiające Mandylion – wizerunek Chrystusa Nie ręką ludzką stworzony, będący archetypem wszystkich innych przedstawień.

ŚWIĘTO JORDANU

W pierwszych wiekach chrześcijaństwa święto Chrztu Pańskiego obchodzone było razem z Narodzeniem Chrystusa. Teofania odczytywana jest jako spełnienie aktu Narodzin. Mając na uwadze znaczenie tego wydarzenia oraz roli, jaką odegrał w nim św. Jan Chrzciciel, poświęciliśmy mu na wystawie specjalne miejsce. Przy dioramie przedstawiającej obchody Święta Jordanu na Podlasiu w miejscowości Królowy Most, zamieszczone zostały ikony, na których w różny sposób wyobrażony został św. Jan Chrzciciel. Zawsze jednak występuje on jako świadek, któremu dane było spotkać i przyjąć Mesjasza.

IKONY MATKI BOŻEJ

Ikony Bogarodzicy to najliczniej reprezentowane w kolekcji muzeum przedstawienia. W pewnej mierze potwierdza to siłę kultu Matki Bożej, właściwą dla duchowości prawosławia. Wizerunki maryjne w swoisty sposób obrazują tajemnicę Wcielenia, są głębokim przekazem teologicznych treści. Matka Boża jest pojmowana jako granica, między bytem ziemskim i nadprzyrodzonym, jako fundament, orędowniczka i opiekunka. Historyczne nazewnictwo ikon Bogarodzicy grupuje je na podstawowe typy ikonograficzne, z których najbardziej popularne to: Matka Boża Orantka, Tronująca, Hodegetria i Eleusa (ros. Umilenje). Drugą grupę ikon Matki Bożej stanowią wyobrażenia będące metaforą złożonych treści, symbolem dziewictwa Bogarodzicy, nieskończonego źródła łask, pocieszenia i opieki. Tworzą je, między innymi przedstawienia Matki Bożej, określane mianem „Krzew Gorejący”, „Życiodajne Źródło”, „Wszystkich Strapionych Radość” oraz Pokrow – Opieka Matki Bożej.

Tradycyjnie postać Matki Syna Bożego ukazywana jest w błękitnych szatach, co odwołuje się do Jej czystości, okrytych purpurowym maforionem, którego kolor wskazuje na Jej królewską godność, utożsamia macierzyństwo i poświęcenie się Bogu. Obrzeże szalu kończy kajma – symbol chwały Bogarodzicy. Złote gwiazdy – syryjski znak dziewictwa – umieszczone na stroju, nad czołem i na ramionach, oznaczają dziewicze macierzyństwo i odnoszą się do Trójcy Świętej.

CELA IKONOPISARZA

Cela ikonopisarza, to sekretne miejsce gdzie w skupieniu i modlitwie rodzi się ikona. Oto mnich izograf rozłożył swój warsztat w muzeum. Dyskretnie, przez okienko, można podejrzeć to ukryte zwykle przed wiernymi miejsce. Obok prezentowany jest film wyjaśniający proces powstawania ikony, w którym wykorzystano materiały filmowe nagrane w Szkole Pisania Ikon działającej przy Moskiewskiej Akademii Duchownej w Siergiejew Posad oraz podczas szkolnej sesji wyjazdowej, jaka miała miejsce w Okręgu Krasnojarskim.

IKONY ŚWIĘTYCH

Czerwień sali, gdzie prezentujemy wizerunki świętych, przypomina o męczeństwie w obronie wiary, w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Przedstawienia te wiążą się nierozerwalnie z historią Kościoła. Poczynając od starotestamentowych proroków i pierwszych apostołów nauki Chrystusowej, poprzez męczenników, patriarchów, wojowników, ascetów, na świętych patronach skończywszy.

IKONY NA ZIEMIACH POLSKICH

Odrębność kulturowa tradycji bizantyńskiej, bałkańskiej, ruskiej czy polskiej wpływała na postać ikon powstających w danej rzeczywistości. Na Podlasiu istotne znaczenie na charakter przedstawienia ikonowego, miały czasy unii. Wizerunki, jakie spotykamy dziś w cerkwiach i kościołach Podlasia stylistycznie zbliżone są do obrazów, charakterystycznych dla malarstwa zachodniego, doby baroku. Widoczne jest tu dążenie do przestrzennej perspektywy, plastyczne operowanie światło-cieniem. Tylko pewne elementy, jak złote tło, czy też podpis, nawiązują do tradycyjnej sztuki pisania ikony. Podobną stylistyką charakteryzują się ikony pochodzące z terenów południowo-wschodniej Polski, wchodzące w skład większej grupy wizerunków, określanych mianem „ikona karpacka”. Ten typ przedstawień łączy w sobie cechy właściwe dla pogranicza Wschodu i Zachodu. „Ikony karpackie”, wyróżniają się graficznym konturem, tłem z motywami roślinnymi lub geometrycznymi. Wizerunki często ujęte są w bogate obramienia snycerskie. Czasami występują świadome lub nieświadome deformacje postaci, co jest związane zwykle z działaniem warsztatów prowincjonalnych.

FRESKI

Ekspozycję zamyka prezentacja unikatowych XVI-wiecznych pobizantyńskich malowideł ściennych, ocalałych ze zburzonej w lipcu 1944 r., cerkwi Zwiastowania NMP, monasteru supraskiego. Zachowane części polichromii, stanowiły dekorację dwóch ośmiobocznych filarów korpusu głównego. Dziś prezentowane są w otoczeniu archiwalnych zdjęć ukazujących jej stan z początków XX w.

Przedstawienia z grupy malowideł ukazujących świętych męczenników i rycerzy.