IKONA - OBRAZ I SŁOWO - MIĘDZY TYM CO ULOTNE A WIECZNE.

Doktryna Kościoła prawosławnego ma swój niepodzielny i jednolity wizerunek, przejawiający się w obrzędowości religijnej, jej sztuce i symbolice. Staje się ona dla wiernych obrazem świata – kosmosu i należy ją odczytywać w sensie teologicznym. Tak też została skomponowana ekspozycja stała w Muzeum Ikon w Supraślu. Jej nastrój i aranżacja, przenosi widza w nieznaną, tajemniczą przestrzeń, która budzi emocje, przenikając do najgłębszej duchowości. Niezwykłe doznania, jakie towarzyszą podczas zwiedzania muzeum, potęguje wszechobecna muzyka, jednogłosowy śpiew chóralny, służący kontemplacji świętych wizerunków, zgodnie ze słowami ojców Kościoła: „Niech twój głos śpiewa, a rozum pilnie rozmyśla nad światem”.

KANON
Wprowadzenie w tematykę ikony

Dorobek sztuki starożytnej, a zwłaszcza kultury hellenistycznej oraz wczesnochrześcijańskiej twórczości, znalazł swą kontynuację i rozkwit w Bizancjum. To tu narodziła się sztuka ikony, której forma, treść i symbolika była efektem wcześniejszych doświadczeń religijnych i artystycznych przełożonych na potrzeby chrześcijaństwa. Wypracowany i powielany przez ikonopisarzy kanon ikony jest zbiorem zasad i wzorów, mówiących o jej wartości teologicznej. Niemal te same czynniki określają walory artystyczne ikony. Zgodność z kanonem – światło, kolor, sposób przedstawienia postaci lub sceny, ukazanie czasu, perspektywa, symbolika, podpisy, w połączeniu z precyzją wykonania i twórczym natchnieniem nadającym jej indywidualny charakter, powoduje, iż ikona staje się rodzajem szczególnej sztuki i filozofii, w pełni zrozumiałej jedynie w związku z jej płaszczyzną duchową.

Ikony prezentowane w konstrukcjach przypominających katakumby rzymskie, w otoczeniu polichromii ściennych, będących replikami wczesnochrześcijańskich malowideł, są przykładem przedstawień zachowujących kanon.

ŚWIĄTYNIA

Ikona tworzona jest na potrzeby modlitwy. Jej podstawowym miejscem jest świątynia. Dlatego też w tej części ekspozycji możemy zobaczyć film ilustrujący proces powstawania ikony, w którym znalazły się również odniesienia do symboliki poszczególnych jej elementów.

Dla zobrazowania głównych świąt roku liturgicznego, w sali poświęconej świątyni umieszczono przedstawienia nazywane Ikonami Wielkich Świąt oraz Menologiony – wizerunki kalendarzowe. Ponadto można tu zobaczyć makietę cerkwi prawosławnej, na której wyszczególniono najważniejsze elementy budujące jej strukturę, takie jak: ikonostas, prestoł, żertwiennik, Golgotę, panichidnik, itp.

Modlitewne wstawiennictwo uosabiają tu wizerunki tworzące Deesis z górującą nad nim ikoną Mandylionu. Jest to nawiązanie do głównego przesłania ikonostasu, jakim jest modlitwa orędownicza.

IKONY PODRÓŻNE

Najświętszy znak chrześcijaństwa, symbol odkupienia i zwycięstwa, to główna myśl tej części ekspozycji. Prezentowane są tu metalowe krzyże, związane z wytwórczością staroobrzędowców, a także wczesnośredniowieczne krzyżyki i zawieszki, odnajdywane podczas wykopalisk archeologicznych prowadzonych na Podlasiu. Pokaz krzyży wzbogacają niewielkich rozmiarów metalowe ikony oraz przedstawienia na desce z wbudowanym mosiężnym krzyżem, czy też ikoną.

IKONY CHRYSTUSA

Przedstawienia Syna Bożego stanowią w teologii bizantyńskiej szczególne wyznanie wiary we wcielenie, są niejako obrazem unii hipostatycznej. Owe wyobrażenia Słowa Bożego w ikonografii są próbą opisania nieopisanego. Ikony Zbawiciela przez wzgląd na zawarte w nich treści posiadają różne formy, które odpowiadają wielości znaczeń Boskiej Istoty ukrytej w ludzkim ciele.

Tematykę chrystologiczną otwiera wyłaniające się z półmroku monumentalne współczesne malowidło przedstawiające Mandylion – wizerunek Chrystusa Nie ręką ludzką stworzony, będący archetypem wszystkich innych przedstawień.

ŚWIĘTO JORDANU

W pierwszych wiekach chrześcijaństwa święto Chrztu Pańskiego obchodzone było razem z Narodzeniem Chrystusa. Teofania odczytywana jest jako spełnienie aktu narodzin. Mając na uwadze znaczenie tego wydarzenia oraz roli, jaką odegrał w nim św. Jan Chrzciciel, poświęciliśmy mu na wystawie specjalne miejsce. Przy dioramie przedstawiającej obchody Święta Jordanu na Podlasiu zamieszczone zostały ikony, na których w różny sposób wyobrażony został św. Jan Chrzciciel. Zawsze jednak występuje on jako świadek, któremu dane było spotkać i przyjąć Mesjasza.

IKONY MATKI BOŻEJ

Ikony Bogarodzicy to najliczniej reprezentowane w kolekcji muzeum przedstawienia. W pewnej mierze potwierdza to siłę kultu Matki Bożej, właściwą dla duchowości prawosławia. Wizerunki maryjne w swoisty sposób obrazują tajemnicę wcielenia, są głębokim przekazem teologicznych treści. Boża Rodzicielka jest pojmowana jako granica, między bytem ziemskim i nadprzyrodzonym, jako fundament, orędowniczka i opiekunka. Historyczne nazewnictwo ikon Bogarodzicy grupuje je na podstawowe typy ikonograficzne, z których najbardziej popularne to: Matka Boża Oranta, Tronująca, Hodegetria i Eleusa (ros. Umilenje). Drugą grupę ikon Matki Zbawiciela stanowią wyobrażenia tworzone w oparciu o hymnografię maryjną, będące metaforą złożonych treści, ilustrujące nieskończone źródło łask, pocieszenia i opieki jakim jest Bogarodzica. Tworzą je, między innymi przedstawienia określane mianem: „Krzew Gorejący”, „Życiodajne Źródło”, „Wszystkich Strapionych Radość” oraz Pokrow – Opieka Matki Bożej.

SZTUKA IKONY

Na stałej ekspozycji Muzeum Ikon w Supraślu można zobaczyć specjalnie przygotowane projekcje, prezentowane w atrakcyjnej wizualnej formie na ekranie parowym, ilustrujące rozwój sztuki chrześcijańskiej, a w szczególności malarstwa ikonowego. Różnorodność wirtualnie przedstawianych zabytków odnosi się również do aspektów technologicznych ich wykonania. Wśród nich zobaczyć możemy najsłynniejsze polichromie – poczynając od malarstwa katakumbowego, mozaiki wraz ze znakomitymi przykładami monumentalnych, świątynnych realizacji, np. z Sycylii, ikony na desce – od tych najstarszych, tworzonych metodą enkaustuki, datowanych na VI w., do rozwiniętej już formy przedstawienia ikonowego, wizerunki powstające techniką reliefu w kości słoniowej czy w kamieniu, piękne dzieła metaloplastyki – ikony tworzone na złotych czy srebrnych blachach, emaliowane, a niekiedy wzbogacane szlachetnymi kamieniami oraz miniaturowe iluminacje zdobiące karty starych ewangeliarzy, jak również wyobrażenia nanoszone (wyszywane) na tkaninach.

W ten sposób można przenieść się w wirtualny świat sztuki chrześcijańskiej, prześledzić jej rozwój, uświadomić sobie jej różnorodność, zobaczyć najsłynniejsze zabytki na co dzień dla nas niedostępne.

IKONY STAROOBRZĘDOWCÓW

Staroobrzędowcy to ginąca grupa etniczno-religijna, historycznie związana z twórczością ikonową. Uznawani są za strażników kanonu – tradycyjnych wzorów ikonograficznych. Zgromadzenia starowierów, które pojawiły się na ziemiach polskich na przełomie XVII i XVIII w. (Wietka), funkcjonują nadal w naszej przestrzeni kulturowej (molenny w: Gabowych Grądach, Wodziłkach, Suwałkach). Są to społeczności hermetyczne, odizolowane, przestrzegające zakazu wstępu wyznawców innych religii do swych świątyń. Dlatego też muzeum staje się jednym z nielicznych miejsc, w których możemy zetknąć się z reliktami ich tożsamości i obyczajowości religijnej, czego najlepszym przykładem są ikony. Mając na uwadze znaczenie twórczości staroobrzędowych pracowni ikonograficznych dla historii malarstwa ikonowego, prezentujemy na ekspozycji stałej reprezentatywny zbiór tego typu zabytków.

IKONY NA ZIEMIACH POLSKICH

Odrębność kulturowa tradycji bizantyńskiej, bałkańskiej, ruskiej czy polskiej wpływała na postać ikon powstających w danej rzeczywistości. Na Podlasiu istotne znaczenie na charakter przedstawienia ikonowego miały czasy unii. Wizerunki, jakie spotykamy dziś w cerkwiach i kościołach naszego regionu stylistycznie zbliżone są do obrazów charakterystycznych dla malarstwa zachodniego doby baroku. Widoczne jest tu dążenie do przestrzennej perspektywy, plastyczne operowanie światłocieniem. Przykładem tej twórczości na wystawie stałej muzeum są osiemnastowieczne ikony z cerkwi w Czyżach, ukazujące proroków, apostołów i ewangelistów.

FRESKI

Ekspozycję zamyka prezentacja unikatowych szesnastowiecznych pobizantyńskich malowideł ściennych, ocalałych ze zburzonej w lipcu 1944 r. cerkwi Zwiastowania NMP, monasteru supraskiego. Zachowane części polichromii, stanowiły dekorację dwóch ośmiobocznych filarów korpusu głównego. Dziś prezentowane są w otoczeniu archiwalnych zdjęć ukazujących jej stan z początków XX w.

Dodatkowa wartością tej części wystawy jest prezentowany na zakończenie zwiedzania film animowany, w którym poprzez krótką artystyczną formę przekazane zostały najważniejsze wydarzenia w dziejach klasztoru, mające wpływ na zachowanie tych bezcennych malowideł w skarbcu kultury polskiej.

Przedstawienia z grupy malowideł ukazujących świętych męczenników i rycerzy.